โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) คืออะไร? รู้ทันอาการ สัญญาณเตือน และวิธีป้องกัน

โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) เป็นภาวะฉุกเฉินที่เกิดจากหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงสมองตีบ อุดตัน หรือแตก ทำให้สมองได้รับเลือดและออกซิเจนไม่เพียงพอ หากไม่ได้รับการรักษาอย่างรวดเร็ว อาจทำให้เกิดความพิการถาวรหรือเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

โรคหลอดเลือดสมองสามารถเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน และผู้ป่วยบางรายอาจไม่มีอาการเตือนมาก่อน ดังนั้นการรู้จัก สัญญาณเตือน Stroke และรีบไปโรงพยาบาล จึงมีความสำคัญอย่างมาก

โรคหลอดเลือดสมองมีกี่ประเภท?

โรคหลอดเลือดสมองแบ่งเป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่

1. โรคหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน (Ischemic Stroke)
   เกิดจากลิ่มเลือดหรือคราบไขมันอุดตันหลอดเลือด ทำให้เลือดไม่สามารถไปเลี้ยงสมองได้เพียงพอ เป็น Stroke ชนิดที่พบได้บ่อย
2. โรคหลอดเลือดสมองแตก (Hemorrhagic Stroke)
   เกิดจากหลอดเลือดในสมองแตก ทำให้มีเลือดออกในเนื้อสมองหรือบริเวณรอบสมอง โดยความดันโลหิตสูงเป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงสำคัญ

ทั้งสองชนิดมีแนวทางการรักษาแตกต่างกัน จึงจำเป็นต้องได้รับการตรวจวินิจฉัยโดยเร็ว

อาการ Stroke สังเกตอย่างไร?

อาการมักเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน โดยสามารถจำง่ายด้วยหลัก BEFAST

• B – Balance: เดินเซ เสียการทรงตัว หรือเวียนศีรษะอย่างฉับพลัน
• E – Eyes: ตามัว เห็นภาพซ้อน หรือสูญเสียการมองเห็นฉับพลัน
• F – Face: ใบหน้าเบี้ยว มุมปากตก
• A – Arm: แขนหรือขาอ่อนแรง ชา โดยเฉพาะครึ่งซีก
• S – Speech: พูดไม่ชัด พูดไม่ออก หรือไม่เข้าใจคำพูด
• T – Time: เมื่อมีอาการต้องรีบไปโรงพยาบาลทันที

นอกจากนี้ หากมี อาการปวดศีรษะรุนแรงเฉียบพลัน โดยเฉพาะร่วมกับอาการทางระบบประสาท ควรได้รับการประเมินจากแพทย์โดยเร็ว

อย่ารอดูอาการ เพราะอาการของ Stroke อาจดีขึ้นชั่วคราวแล้วกลับเป็นรุนแรงขึ้นได้

ทำไม Stroke ต้องแข่งกับเวลา?

เมื่อสมองขาดเลือด เซลล์สมองจะเริ่มได้รับความเสียหาย ดังนั้น “เวลา” จึงมีความสำคัญอย่างมากต่อการรักษา

สำหรับผู้ป่วยสมองขาดเลือดเฉียบพลันที่เข้าเกณฑ์ แพทย์สามารถพิจารณาให้ ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำ (rtPA) ภายใน 4.5 ชั่วโมงนับจากเริ่มมีอาการ

ส่วนผู้ป่วยบางรายที่มีหลอดเลือดสมองขนาดใหญ่ตีบหรืออุดตัน แพทย์อาจพิจารณาการรักษาด้วย การใส่สายสวนเพื่อดึงลิ่มเลือดออก (Mechanical Thrombectomy) โดยผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์บางรายสามารถรักษาได้ในช่วงเวลานานขึ้นถึง 24 ชั่วโมง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับตำแหน่งหลอดเลือด ลักษณะการอุดตัน และผลตรวจภาพสมอง

หากสงสัย Stroke ควรจดจำเวลาที่เริ่มมีอาการ หรือเวลาสุดท้ายที่ผู้ป่วยยังเป็นปกติ และรีบไปโรงพยาบาลทันที

การตรวจวินิจฉัย Stroke ด้วย CT และ MRI

เมื่อผู้ป่วยมาถึงโรงพยาบาล แพทย์จะประเมินอาการทางระบบประสาทและพิจารณาการตรวจภาพสมอง เพื่อแยกสาเหตุและวางแผนการรักษา

CT Scan สมอง สามารถช่วยตรวจหาภาวะเลือดออกในสมอง และประเมินความผิดปกติที่สำคัญได้อย่างรวดเร็ว จึงมีบทบาทสำคัญในการประเมินผู้ป่วย Stroke เฉียบพลัน

MRI สมอง สามารถแสดงรายละเอียดของเนื้อสมองและช่วยตรวจหาบริเวณที่เกิดสมองขาดเลือดได้ละเอียดขึ้นในบางกรณี แพทย์จะเลือกวิธีตรวจตามอาการ ความเร่งด่วน และความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย

การตรวจ CT หรือ MRI ไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วย Stroke ทุกรายต้องตรวจทั้งสองชนิด แพทย์จะเป็นผู้พิจารณาตามอาการและสถานการณ์ของผู้ป่วย

CIMT ตรวจหลอดเลือดคอ ช่วยประเมินความเสี่ยงโรคหลอดเลือด

นอกจากการตรวจในผู้ที่มีอาการ Stroke แล้ว การประเมินสุขภาพหลอดเลือดก็มีความสำคัญ โดยหนึ่งในวิธีที่ใช้ประเมินหลอดเลือดบริเวณคอ คือ CIMT (Carotid Intima-Media Thickness)

การตรวจ CIMT เป็นการใช้อัลตราซาวด์ประเมินความหนาของผนังหลอดเลือดแดงคาโรติดบริเวณคอ ซึ่งสามารถใช้เป็นข้อมูลประกอบการประเมิน ภาวะหลอดเลือดแข็งและความเสี่ยงด้านโรคหลอดเลือด ร่วมกับปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ เช่น ความดันโลหิต เบาหวาน ไขมันในเลือด การสูบบุหรี่ และประวัติสุขภาพ

อย่างไรก็ตาม CIMT ไม่ใช่การตรวจเพื่อวินิจฉัย Stroke เฉียบพลัน และควรให้แพทย์เป็นผู้ประเมินว่าการตรวจเหมาะสมกับแต่ละบุคคลหรือไม่

ใครบ้างที่มีความเสี่ยง Stroke?

ปัจจัยเสี่ยงที่ควรใส่ใจ ได้แก่

• ความดันโลหิตสูง
• เบาหวาน
• ไขมันในเลือดสูง
• โรคหัวใจหรือภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะบางชนิด
• สูบบุหรี่
• ดื่มแอลกอฮอล์มาก
• น้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน
• ไม่ค่อยออกกำลังกาย
• เคยเป็น Stroke หรือ TIA
• มีประวัติครอบครัวเป็นโรคหลอดเลือดสมอง

ป้องกันโรคหลอดเลือดสมองได้อย่างไร?

การลดปัจจัยเสี่ยงเป็นหัวใจสำคัญของการป้องกัน Stroke ควรควบคุม ความดันโลหิต น้ำตาล และไขมันในเลือด รับประทานอาหารที่เหมาะสม ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ ควบคุมน้ำหนัก งดสูบบุหรี่ และรับประทานยาตามแพทย์สั่งอย่างต่อเนื่อง

ผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงหลายด้านควรตรวจสุขภาพและปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดและวางแผนดูแลสุขภาพอย่างเหมาะสม

หากสงสัย Stroke ควรทำอย่างไร?

หากพบอาการ หน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด เดินเซ มองเห็นผิดปกติ หรือมีอาการทางระบบประสาทที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน

อย่ารอดูอาการและอย่ารอให้อาการหายเอง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

เพราะในโรคหลอดเลือดสมอง ทุกนาทีมีความหมาย การได้รับการประเมินและรักษาอย่างรวดเร็ว อาจช่วยลดความรุนแรงของโรคและเพิ่มโอกาสในการฟื้นตัวได้