พัฒนาการของเด็กตั้งแต่วัยแรกเกิดจนถึงวัยก่อนเข้าเรียน เป็นช่วงเวลาสำคัญที่มีผลต่อการเรียนรู้ การปรับตัว และการใช้ชีวิตในสังคมในระยะยาว โดยเฉพาะ พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ ซึ่งครอบคลุมความสามารถในการรับรู้และเข้าใจอารมณ์ของตนเองและผู้อื่น การควบคุมและแสดงออกทางอารมณ์ตามวัยอย่างเหมาะสม รวมถึงการสร้างและรักษาความสัมพันธ์กับบุคคลรอบข้าง

พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์เริ่มต้นตั้งแต่วัยทารก การที่เด็กได้รับการดูแลอย่างอบอุ่นและการตอบสนองเชิงบวกจากพ่อแม่หรือผู้เลี้ยงดู เช่น การอุ้ม กอด พูดคุย สบตา และโต้ตอบกับลูกอย่างสม่ำเสมอ จะช่วยสร้างความรู้สึกปลอดภัยและความไว้วางใจ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาสมอง พฤติกรรม และทักษะทางสังคม ในระยะยาว

โรงพยาบาลเกษมราษฎร์ขอชวนคุณพ่อคุณแม่มาทำความเข้าใจ และเรียนรู้วิธีสังเกตพัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ของลูกน้อยตั้งแต่เนิ่น ๆ

พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ สำคัญอย่างไรกับเด็กเล็ก?

พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ช่วยให้เด็กเรียนรู้การอยู่ร่วมกับผู้อื่น เข้าใจตนเอง รู้จักปรับตัว และสร้างความสัมพันธ์ที่เหมาะสมกับคนรอบข้าง เด็กที่มีพัฒนาการด้านนี้สมวัย มักสามารถแสดงออกทางอารมณ์ได้เหมาะสมกับสถานการณ์ มีความมั่นคงทางอารมณ์มากขึ้น และพร้อมต่อการเรียนรู้ทักษะต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน

ในวัยทารก การได้รับการตอบสนองอย่างสม่ำเสมอจากผู้เลี้ยงดู เช่น การปลอบโยนเมื่อร้องไห้ การพูดคุยและสบตา จะช่วยให้เด็กรู้สึกปลอดภัยและเกิดความผูกพันกับผู้ดูแล ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ทางสังคม เมื่อเติบโตขึ้น เด็กจะค่อย ๆ เรียนรู้การมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น การเล่น การรอคอย การแบ่งปัน และการปฏิบัติตามกติกาทางสังคมตามช่วงวัย

พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ ของเด็กในแต่ละช่วงวัย

ทารกอายุประมาณ 2–3 เดือน
      เด็กเริ่มมองหน้า ยิ้ม และส่งเสียงโต้ตอบกับผู้เลี้ยงดู แสดงความสนใจต่อคนรอบตัว และเริ่มเรียนรู้ผ่านการมอง สัมผัส หรือสำรวจสิ่งแวดล้อมใกล้ตัว

ช่วงปลายขวบปีแรก
      เด็กเริ่มสนใจสิ่งรอบตัวมากขึ้น หันตามเสียงหรือสิ่งที่ผู้เลี้ยงดูสนใจ รู้จักชื่อตนเอง และเริ่มตอบสนองต่อการเรียกชื่อ

อายุประมาณ 1 ขวบ
      เด็กสามารถใช้ท่าทางเพื่อสื่อสารความต้องการ เช่น การชี้ของที่อยากได้ ชี้รูปในหนังสือ หรือชวนผู้ใหญ่ให้ร่วมดูสิ่งเดียวกัน และสามารถเล่นของเล่นได้เหมาะสมกับการใช้งาน เช่น กลิ้งรถของเล่น หรือถือโทรศัพท์ของเล่นแนบหู

อายุประมาณ 1 ขวบครึ่ง – 2 ขวบ
      เด็กเริ่มเล่นสมมติง่าย ๆ เช่น ป้อนอาหารตุ๊กตา หรือพูดคุยกับของเล่น สามารถนั่งเล่นใกล้เด็กคนอื่นได้ แม้ยังเป็นการเล่นแบบต่างคนต่างเล่น

วัยอนุบาล
      เด็กสามารถเล่นร่วมกับผู้อื่นได้มากขึ้น การเล่นสมมติมีความซับซ้อน เข้าใจกติกา บทบาท และเริ่มเรียนรู้การอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างเป็นระบบ

พัฒนาการเหล่านี้เป็นแนวทางโดยประมาณ เพื่อใช้ในการสังเกตเบื้องต้น เด็กแต่ละคนอาจทำได้เร็วหรือช้ากว่าเล็กน้อย ซึ่งยังถือว่าอยู่ในช่วงปกติ

ประโยชน์ของการส่งเสริม พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์

• เด็กสามารถช่วยเหลือตัวเองในชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น เช่น กินข้าว แต่งตัว หรือแปรงฟัน
• พัฒนาการด้านภาษาและการสื่อสารดีขึ้น
• เรียนรู้ความรับผิดชอบต่อตนเองและส่วนรวม
• รู้จักการรอคอย การควบคุมอารมณ์ และการยับยั้งชั่งใจตามวัย
• เรียนรู้การแพ้–ชนะ และการจัดการกับความผิดหวัง
• สามารถปรับตัวและอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้อย่างเหมาะสม

ลูกมี พัฒนาการด้านสังคมและอารมณ์ ล่าช้าหรือไม่? พ่อแม่สังเกตเบื้องต้นได้อย่างไร

หากคุณพ่อคุณแม่สังเกตว่าลูกมีพฤติกรรมดังต่อไปนี้อย่างต่อเนื่อง

• ชอบเล่นคนเดียว ไม่สนใจปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น
  
• ไม่สบตา หรือหลีกเลี่ยงการสบตาอย่างชัดเจนและต่อเนื่อง
• ไม่ตอบสนองต่อการเรียกชื่อ
  
• ไม่ใช้ท่าทางเพื่อสื่อสารความต้องการ เช่น การชี้ หรือไม่แสดงความสนใจร่วมกับผู้อื่น

อาจเป็นสัญญาณของความล่าช้าด้านพัฒนาการทางสังคมและการสื่อสาร อย่างไรก็ตาม สัญญาณดังกล่าวเป็นเพียงแนวทางในการสังเกตและคัดกรองเบื้องต้น ไม่สามารถใช้วินิจฉัยได้ด้วยตนเอง

คุณพ่อคุณแม่ควรพาลูกมาพบ กุมารแพทย์เฉพาะทางด้านพัฒนาการและพฤติกรรมเด็ก เพื่อรับการประเมินอย่างละเอียด เพราะการประเมินพัฒนาการตั้งแต่ระยะแรก ไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อหาความผิดปกติเท่านั้น แต่เพื่อช่วยให้เด็กทุกคนได้รับการส่งเสริมที่เหมาะสมกับศักยภาพของตนเองอย่างเต็มที่